و به اعتبارى داراى هفت مقام ، معروف به هفت شهر عشق و هفت اقليم وجود ، در السنهء عرفا است « 1 » . و به اعتبارى تفصيلى داراى صد منزل يا هزار منزل است « 2 » ، كه تفصيل آن از حوصلهء اين مختصر خارج است . همين‌طور از براى نماز ، كه در بين عبادات و مناسك الهيّهء سِمت جامعيّت و عموديّت دارد ، اين مقامات طابَقَ النَّعْلُ بِالنَّعْل هست ؛ زيرا كه جميع مقامات معنويهء انسانيه به حسب سفر معنوى اوست از منتهى النزول عالم مُلكى ، كه بيت مظلمهء نفس است ، تا غاية القصواى معراج حقيقى روحانى ، كه وصول به فناء اللَّه است . و بُراق سِير و رَفرَفِ عروج اهل معرفت و اصحاب قلوبْ نماز است ؛ و هركس از اهل سير و سلوك الى اللَّه را نمازى مختصّ به خود او و حظّ و نصيبى است از آن ، حسب مقام خود ؛ چنانچه ساير مناسك از قبيل روزه و حج نيز همين طور است ، گرچه به جامعيت نماز نيستند : « الطُّرُقُ إِلَى اللَّه بِعَدَدِ أَنْفاسِ الْخَلائِق » « 3 » . و ديگران كه به آن مقام نرسيده‌اند از براى آنها حظّى از نماز آنها نيست ؛ بلكه صاحب هر نشئه و مقامى اگر از مركب عصبيّت و انانيّت فرود نيايد ، انكار ساير مراتب كند و غير از آن‌كه خود به آن متحقّق است مقامات ديگر را باطل و حشو شمارد ؛ چنانچه مراتب و مقامات انسانيه را نيز كسى كه به آن

--> ( 1 ) - مجموعه آثار حكيم صهبا ، ص 210 ؛ أسرار الحكم ، ص 350 و 618 ؛ رشحات البحار ، الإنسان و الفطرة ، ص 125 و 203 . ( 2 ) - ر . ك : شرح منازل السائرين ، ص 24 - 25 . ( 3 ) - « راه‌هاى به سوى خداوند به تعداد نفس‌هاى مردم است » . ر . ك : الفتوحات المكّية ، ج 3 ، ص 411 )